Ọrụ a nyochachara data sitere na nnwale abụọ buru ibu nke gụnyere ịgba pyrethroid n'ime ụlọ ugboro isii n'ime afọ abụọ n'obodo Iquitos nke Peruvian Amazon. Anyị mepụtara ụdị ọkwa dị iche iche iji chọpụta ihe kpatara mbelata ọnụ ọgụgụ Aedes aegypti nke sitere na (i) ojiji ezinụlọ nke ọgwụ ahụhụ dị oke ala (ULV) n'oge na-adịbeghị anya na (ii) ojiji ULV n'ezinụlọ ndị agbata obi ma ọ bụ ndị dị nso. Anyị tụnyere nha nke ihe nlereanya ahụ na ọtụtụ atụmatụ nha nke ịgba ọgwụ dabere na ọrụ ire ere oge na oghere dị iche iche iji jide mmetụta ndị na-adịghị ala ala nke ọgwụ ahụhụ ULV.
Nsonaazụ anyị gosiri na mbelata nke mmụba nke A. aegypti n'ime ezinụlọ bụ n'ihi ịgba ọgwụ n'ime otu ezinụlọ ahụ, ebe ịgba ọgwụ n'ime ezinụlọ ndị agbata obi enweghị mmetụta ọzọ. A ga-enyocha irè nke ọrụ ịgba ọgwụ dabere na oge kemgbe ịgba ọgwụ ikpeazụ, ebe anyị ahụtaghị mmetụta mkpokọta sitere na ịgba ọgwụ n'usoro. Dabere na ụdị anyị, anyị mere atụmatụ na irè ịgba ọgwụ ahụ dara site na 50% ihe dị ka ụbọchị 28 ka a gbasịrị ya.
Mbelata ọnụọgụ anwụnta Aedes aegypti nke ezinụlọ dabere na ọnụọgụgụ ụbọchị ole e jiri gwọọ ya n'ezinụlọ, nke na-egosi mkpa mkpuchi ọgwụ a na-agba n'ebe ndị nwere nnukwu ihe ize ndụ, yana ugboro ole a na-agba ọgwụ ahụ dabere na ike mbufe mpaghara.
Aedes aegypti bụ isi ihe na-ebute ọtụtụ nje arboviruses nke nwere ike ibute nnukwu ọrịa, gụnyere nje dengue (DENV), nje chikungunya, na nje Zika. Ụdị anwụnta a na-erikarị mmadụ ma na-erikarị mmadụ. Ọ dabara nke ọma na gburugburu obodo [1,2,3,4] ma chịkwaa ọtụtụ ebe n'ebe okpomọkụ na mpaghara ndị dị n'okpuru ala [5]. N'ọtụtụ mpaghara ndị a, ọrịa dengue na-apụtaghachi mgbe niile, na-eme atụmatụ na ihe dị ka nde 390 na-eme kwa afọ [6, 7]. Ọ bụrụ na enweghị ọgwụgwọ ma ọ bụ ọgwụ mgbochi dị irè ma dị irè, mgbochi na njikwa nke nnyefe dengue na-adabere na ibelata ọnụọgụgụ anwụnta site na usoro njikwa vector dị iche iche, na-agbakarị ọgwụ ahụhụ nke na-elekwasị anya na anwụnta ndị toro eto [8].
N'ọmụmụ ihe a, anyị jiri data sitere na nnwale ubi abụọ buru ibu nke ịgba pyrethroid n'ime ụlọ nke ukwuu obere olu na obodo Iquitos, na Amazon Peruvian [14], iji chọpụta mmetụta nke ịgba pyrethroid n'ebe dị ala na nke oge nke ịgba ọgwụ n'ime ụlọ nke Aedes aegypti karịrị ezinụlọ ọ bụla. Nnyocha gara aga tụlere mmetụta nke ọgwụgwọ dị oke obere olu dabere na ma ezinụlọ dị n'ime ma ọ bụ n'èzí mpaghara ọgwụgwọ buru ibu. N'ọmụmụ ihe a, anyị gbalịrị ịgbari mmetụta ọgwụgwọ n'ọkwa dị mma, na ọkwa ezinụlọ ọ bụla, iji ghọta onyinye nke ọgwụgwọ n'ime ezinụlọ ma e jiri ya tụnyere ọgwụgwọ n'ezinụlọ ndị agbata obi. N'oge, anyị mere atụmatụ mmetụta mkpokọta nke ịgba ọgwụ ugboro ugboro ma e jiri ya tụnyere ịgba ọgwụ n'oge na-adịbeghị anya na ibelata oke ọgwụ n'ime ezinụlọ Aedes aegypti iji ghọta ugboro ole ịgba ọgwụ dị mkpa na ịtụle mbelata na irè ịgba ọgwụ n'oge. Nyocha a nwere ike inyere aka na mmepe nke atụmatụ njikwa vektọ ma nye ozi maka nhazi nke ụdị iji buru amụma irè ha [22, 23, 24].
Nlereanya anya nke atụmatụ anya mgbaaka e ji agbakọ oke nke ezinụlọ dị n'ime mgbanaka n'ebe dị anya site na ezinụlọ i nke e ji ọgwụ nje gwọọ n'izu gara aga (ezinụlọ niile dị n'ime 1000 m nke mpaghara nchekwa ahụ). N'ihe atụ a sitere na L-2014, ezinụlọ i nọ n'ebe a na-agwọ ọrịa ahụ, e mekwara nnyocha ndị okenye mgbe agba nke abụọ nke ịgba ọgwụ ahụ gasịrị. Mgbaaka anya dabere na anya nke anwụnta Aedes aegypti maara na ha na-efe efe. Mgbaaka anya B dabere na nkesa otu otu kwa mita 100.
Anyị nwalere ihe dị mfe b site n'ịgbakọ oke nke ezinụlọ dị n'ime mgbanaka n'ebe dị anya site na ezinụlọ i nke e ji ọgwụ nje gwọọ n'izu gara aga (Faịlụ ọzọ 1: Tebụl 4).
ebe h bụ ọnụọgụ ezinụlọ dị na mgbanaka r, na r bụ anya dị n'etiti mgbanaka na ezinụlọ i. A na-ekpebi anya dị n'etiti mgbaaka na-eburu n'uche ihe ndị a:
Ụdị dị iche iche nke ọrụ mmiri a na-agba n'ime ezinụlọ nke oge a na-arụ. Ahịrị uhie dị arọ na-anọchite anya ụdị kacha mma, ebe ahịrị kachasị oke na-anọchite anya ụdị kacha mma na ahịrị ndị ọzọ dị arọ na-anọchite anya ụdị ndị WAIC ha adịghị iche na nke WAIC nke ụdị kacha mma. Ọrụ mbibi B etinyere na ụbọchị kemgbe mmiri ikpeazụ nke dị na ụdị ise kachasị mma, nke WAIC nkezi dị na nnwale abụọ ahụ.
Mbelata a na-eme atụmatụ na ọnụọgụgụ Aedes aegypti kwa ezinụlọ metụtara ọnụọgụgụ ụbọchị kemgbe ịgba ọgwụ ikpeazụ. Usoro enyere na-egosi mbelata ahụ dị ka nha, ebe ọnụego (RR) bụ nha nke ọnọdụ ịgba ọgwụ na ntọala enweghị ịgba ọgwụ.
Ihe nlereanya a mere atụmatụ na irè ịgba ọgwụ ahụ belatara site na 50% ihe dị ka ụbọchị 28 ka a gbasasịrị ya, ebe ọnụọgụgụ ndị Aedes aegypti agbakela nke ọma ihe dị ka ụbọchị 50-60 ka a gbasasịrị ya.
N'ọmụmụ ihe a, anyị na-akọwa mmetụta nke ịgba pyrethroid dị oke obere n'ime ụlọ na oke Aedes aegypti n'ime ụlọ dịka ọrụ nke oge na oke oghere nke ịgba mmiri dị nso n'ụlọ. Ịghọta nke ọma oge na oke oghere nke mmetụta ịgba mmiri na ọnụ ọgụgụ ndị Aedes aegypti ga-enyere aka ịchọpụta ebumnuche kacha mma maka mkpuchi oghere na ugboro ịgba mmiri achọrọ n'oge ntinye aka na njikwa vektọ ma nye nkọwa maka ịtụnyere atụmatụ njikwa vektọ dị iche iche nwere ike. Nsonaazụ anyị na-egosi na mbelata ọnụọgụ ndị Aedes aegypti n'ime otu ezinụlọ bụ site na ịgba mmiri n'ime otu ezinụlọ, ebe ịgba mmiri nke ezinụlọ n'ógbè ndị gbara ya gburugburu enweghị mmetụta ọzọ. Mmetụta nke ịgba mmiri na oke Aedes aegypti n'ime ezinụlọ dabere na oge kemgbe ịgba mmiri ikpeazụ ma jiri nwayọọ nwayọọ belata ihe karịrị ụbọchị 60. A hụghị mbelata ọzọ na ọnụ ọgụgụ ndị Aedes aegypti n'ihi mmetụta mkpokọta nke ọtụtụ ịgba mmiri n'ụlọ. Na nkenke, ọnụọgụ nke Aedes aegypti ebelatala. Ọnụọgụgụ anwụnta Aedes aegypti n'ezinụlọ daberekarị n'oge gafere kemgbe a gbara ọgwụ ahụ n'ụlọ ahụ.
Mmachi dị mkpa nke ọmụmụ ihe anyị bụ na anyị achịkwaghị afọ anwụnta Aedes aegypti nke ndị toro eto chịkọtara. Nnyocha ndị gara aga nke nnwale ndị a [14] chọpụtara na usoro nkesa nke ụmụ nwanyị toro eto na-eto eto (ọnụọgụ dị elu nke ụmụ nwanyị na-enweghị mkpụrụ) na mpaghara ndị a na-agwọ L-2014 ma e jiri ya tụnyere mpaghara nchekwa. Ya mere, ọ bụ ezie na anyị ahụghị mmetụta ọzọ nke ịgbasa n'ezinụlọ ndị dị nso na oke A. aegypti n'ezinụlọ enyere, anyị enweghị ike inwe obi ike na ọ dịghị mmetụta mpaghara na mgbanwe ọnụọgụgụ A. aegypti n'ebe ndị a na-agba mmiri ugboro ugboro.
Mmachi ndị ọzọ nke ọmụmụ ihe anyị gụnyere enweghị ike ịkọwa maka ịgba ọgwụ mberede nke Ministry of Health mere ihe dị ka ọnwa abụọ tupu ịgba ọgwụ mgbochi L-2014 n'ihi enweghị ozi zuru ezu gbasara ebe ọ dị na oge ya. Nnyocha ndị gara aga egosila na ịgba ọgwụ mgbochi ndị a nwere mmetụta yiri nke ahụ n'ofe mpaghara ọmụmụ ihe ahụ, na-eme ka ọ bụrụ ntọala maka njupụta Aedes aegypti; n'ezie, ọnụọgụgụ ndị Aedes aegypti malitere ịgbake mgbe e mere ịgba ọgwụ mgbochi ahụ [14]. Ọzọkwa, ọdịiche dị na nsonaazụ dị n'etiti oge nnwale abụọ ahụ nwere ike ịbụ n'ihi ọdịiche dị na nhazi ọmụmụ ihe na mmetụta dị iche iche nke Aedes aegypti na cypermethrin, ebe S-2013 nwere mmetụta karịa L-2014 [14]. Anyị na-akọ akụkọ nsonaazụ kachasị agbanwe agbanwe site na ọmụmụ ihe abụọ ahụ ma tinye ihe nlereanya dabara na nnwale L-2014 dị ka ihe nlereanya ikpeazụ anyị. Ebe ọ bụ na nhazi nnwale L-2014 dabara adaba maka ịtụle mmetụta nke ịgba ọgwụ mgbochi n'oge na-adịbeghị anya na ọnụọgụ anwụnta Aedes aegypti, nakwa na ọnụọgụgụ ndị Aedes aegypti dị n'ógbè ahụ enwewo ike iguzogide pyrethroids na ngwụcha afọ 2014 [41], anyị weere ụdị a dị ka nhọrọ nchekwa karịa ma dabara adaba iji mezuo ebumnuche nke ọmụmụ a.
Ndagwurugwu dị larịị nke usoro ire ere nke a hụrụ n'ọmụmụ ihe a nwere ike ịbụ n'ihi njikọta nke ọnụego mbibi nke cypermethrin na usoro ọnụọgụ anwụnta. Ọgwụ nje cypermethrin ejiri mee ihe n'ọmụmụ ihe a bụ pyrethroid nke na-emebi ngwa ngwa site na photolysis na hydrolysis (DT50 = ụbọchị 2.6–3.6) [44]. Ọ bụ ezie na a na-ewere pyrethroids dị ka ndị na-emebi ngwa ngwa mgbe etinyere ha na ihe fọdụrụ dị ntakịrị, ọnụego mmebi nke pyrethroids na-adị nwayọ n'ime ụlọ karịa n'èzí, ọtụtụ ọmụmụ egosikwala na cypermethrin nwere ike ịnọgide na ikuku na uzuzu n'ime ụlọ ruo ọnwa ole na ole mgbe a gbasasịrị ya [45,46,47]. A na-ewukarị ụlọ ndị dị na Iquitos n'okporo ụzọ gbara ọchịchịrị, dị warara na windo ole na ole, nke nwere ike ịkọwa mbelata ọnụego mmebi n'ihi photolysis [14]. Na mgbakwunye, cypermethrin na-egbu egbu nke ukwuu nye anwụnta Aedes aegypti ndị nwere ike ịnweta na obere doses (LD50 ≤ 0.001 ppm) [48]. N'ihi ọdịdị hydrophobic nke cypermethrin fọdụrụ, o yighị ka ọ ga-emetụta ụmụ ahụhụ anwụnta mmiri, na-akọwa mgbake nke ndị toro eto site na ebe obibi ụmụ ahụhụ na-arụ ọrụ ka oge na-aga dịka akọwara na ọmụmụ ihe mbụ ahụ, yana oke dị elu nke ụmụ nwanyị na-abụghị ụmụ ahụhụ na mpaghara ọgwụgwọ karịa na mpaghara nchekwa [14]. Usoro ndụ nke anwụnta Aedes aegypti site na àkwá ruo na okenye nwere ike were ụbọchị 7 ruo 10 dabere na okpomọkụ na ụdị anwụnta.[49] Enwere ike ịkọwa igbu oge mgbake nke ọnụọgụ anwụnta ndị toro eto site na eziokwu ahụ bụ na cypermethrin fọdụrụ na-egbu ma ọ bụ na-achụpụ ụfọdụ ndị toro eto ọhụrụ na ụfọdụ ndị toro eto si ebe a na-agwọbeghị, yana mbelata na ịkwa akwa n'ihi mbelata na ọnụọgụ ndị toro eto [22, 50].
Ụdị ndị gụnyere akụkọ ihe mere eme nke ịgba ọgwụ n'ụlọ n'oge gara aga nwere ezi uche na atụmatụ mmetụta dị ala karịa ụdị ndị gụnyere naanị ụbọchị ịgba ọgwụ n'oge na-adịbeghị anya. Ekwesighi iwere nke a dị ka ihe akaebe na ezinụlọ ọ bụla achọghị ka a gwọọ ha ọzọ. Mgbake nke ọnụọgụgụ ndị A. aegypti hụrụ n'ọmụmụ ihe anyị, yana na ọmụmụ ihe ndị gara aga [14], obere oge ka agbasịrị ya, na-egosi na a ga-agwọ ezinụlọ ọzọ n'ugboro ole nke usoro nnyefe mpaghara kpebiri iji weghachite mgbochi A. aegypti. Ugboro ịgba ọgwụ kwesịrị ịbụ isi ihe iji belata ohere nke ọrịa Aedes aegypti nwanyị, nke a ga-ekpebi site na ogologo oge a tụrụ anya ya nke oge incubation mpụga (EIP) - oge ọ na-ewe ka vektọ nke jupụtara n'ọbara nje wee bụrụ onye na-ebute ọrịa nye onye ọbịa ọzọ. N'aka nke ya, EIP ga-adabere na nje virus, okpomọkụ, na ihe ndị ọzọ. Dịka ọmụmaatụ, n'ihe gbasara ahụ ọkụ dengue, ọbụlagodi na ịgba ọgwụ ahụhụ na-egbu ndị toro eto niile butere ọrịa, ndị mmadụ nwere ike ịnọgide na-efe efe ruo ụbọchị 14 ma nwee ike ibute anwụnta ọhụrụ [54]. Iji chịkwaa mgbasa nke ahụ ọkụ dengue, oge dị n'etiti ịgba ọgwụ ahụhụ kwesịrị ịdị mkpụmkpụ karịa oge dị n'etiti ọgwụgwọ ọgwụ ahụhụ iji kpochapụ anwụnta ọhụrụ na-apụta nke nwere ike ịta ndị ọrịa tupu ha ebute anwụnta ndị ọzọ. Enwere ike iji ụbọchị asaa dị ka ntuziaka na nkeji nha dị mma maka ụlọ ọrụ njikwa vektọ. Ya mere, ịgba ọgwụ ahụhụ kwa izu maka opekata mpe izu atọ (iji kpuchie oge ọrịa niile nke onye ọbịa) ga-ezu iji gbochie mbufe ahụ ọkụ dengue, nsonaazụ anyị na-egosikwa na irè nke ịgba ọgwụ mgbochi mbụ agaghị ebelata nke ukwuu n'oge ahụ [13]. N'ezie, na Iquitos, ndị ọrụ ahụike belatara mbufe dengue n'oge ọrịa site n'ime agba atọ nke ịgba ọgwụ ahụhụ dị oke ala n'ebe mechiri emechi n'ime izu ole na ole ruo ọnwa ole na ole.
N'ikpeazụ, nsonaazụ anyị gosiri na mmetụta nke ịgba ọgwụ n'ime ụlọ bụ naanị n'ezinụlọ ebe e mere ya, ịgba ọgwụ n'ime ezinụlọ ndị agbata obi ebelataghị ọnụọgụgụ ndị Aedes aegypti. Anwụnta ndị toro eto nke Aedes aegypti nwere ike ịnọ nso ma ọ bụ n'ime ụlọ ebe ha na-amụ nwa, gbakọta ruo mita 10, ma gaa njem nkezi nke mita 106.[36] Ya mere, ịgba ọgwụ n'ebe dị gburugburu ụlọ nwere ike ọ gaghị enwe mmetụta dị ukwuu na ọnụọgụgụ Aedes aegypti n'ụlọ ahụ. Nke a na-akwado nchọpụta ndị gara aga na ịgba ọgwụ n'èzí ma ọ bụ gburugburu ụlọ enweghị mmetụta ọ bụla [18, 55]. Agbanyeghị, dịka ekwuru n'elu, enwere ike inwe mmetụta mpaghara na mgbanwe ọnụọgụgụ ndị A. aegypti nke ụdị anyị enweghị ike ịchọpụta.
Oge ozi: Feb-06-2025