Ọgwụ njeiguzogide ọrịa arthropods ndị na-ebu ọrịa, nke dị mkpa maka ọrụ ugbo, sayensị anụmanụ, na ahụike ọha na eze, na-eyi egwu dị ukwuu na mmemme njikwa vektọ zuru ụwa ọnụ. Ọmụmụ ihe ndị gara aga egosila na vektọ arthropod ndị na-amị ọbara na-enwe nnukwu ọnwụ mgbe ha na-eri ọbara nwere ihe mgbochi nke 4-hydroxyphenylpyruvate dioxygenase (HPPD, enzyme nke abụọ na ụzọ metabolic tyrosine). Ọmụmụ ihe a lere anya na irè nke ndị na-egbochi HPPD na ahịhịa β-triketone megide ụdị vektọ anwụnta atọ dị mkpa, gụnyere ndị na-ebufe ọrịa ọdịnala dịka ịba, ọrịa ndị na-efe efe na-apụta dịka ahụ ọkụ dengue na nje Zika, na ihe iyi egwu nje dị ka nje oropuche na nje ursutu.Ụdị anwụnta ndị a gụnyere ma anwụnta ndị na-enwe mmetụta pyrethroid na anwụnta ndị na-eguzogide pyrethroid.
Naanị nitisidone (ọ bụghị mesotrione, sulfadiazine, ma ọ bụ thiamethoxam) gosipụtara ọrụ dị mkpa iji chịkwaa anwụnta mgbe anwụnta na-aṅụ ọbara batara n'elu ebe a na-agwọ ọrịa. A hụghị nnukwu ọdịiche dị n'otú anwụnta Anopheles gambiae si emetụta ọgwụ ahụhụ na ụdị anwụnta nwere ọtụtụ usoro iguzogide. Ngwakọta ahụ gosipụtara irè ya n'ụzọ kwụ ọtọ megide ụdị anwụnta atọ niile a nwalere, na-egosi ọrụ sara mbara megide ndị na-ebute ọrịa dị ukwuu.
Nnyocha a na-egosi na nitisidone nwere usoro ọrụ ọhụrụ, nke dị iche na nke Kọmitii Mmegide Mmebi Ahụ (IRAC) dị ugbu a, na-elekwasị anya na usoro mgbaze ọbara. Mmetụta Nitisidone megide ụdị nje ndị na-eguzogide ọgwụ na ikike ya maka ijikọ ya na usoro njikwa vektọ dị ugbu a, dị ka ụgbụ anwụnta a gwọrọ agwọ na ịgba ọgwụ ahụhụ n'ime ụlọ, na-eme ka ọ bụrụ ezigbo onye ga-abara uru maka ịgbasa usoro mgbochi na njikwa maka ịba, ahụ ọkụ dengue, ọrịa nje Zika, na ọrịa nje ndị ọzọ na-apụta.
N'ụzọ na-adọrọ mmasị, nyocha bio nke Òtù Ahụike Ụwa a na-eme na-eji naanị anwụnta e ji shuga nye iji nwalee ọnụọgụ ọgwụ ahụhụ dị iche iche nke nwere ike ọ gaghị egbu anwụnta na-aṅụ ọbara.[38] Nke a na-egosi mkpa ọ dị ịtụle ọdịiche dị na ọnụọgụ ọgwụ dị irè n'etiti anwụnta na-aṅụ ọbara na nke na-abụghị ọbara, nke nwere ike imetụta arụmọrụ fọdụrụ na mmepe iguzogide. Ọ bụ ezie na a na-ekpebikarị doses (DDs) dabere na ụkpụrụ LD99 maka anwụnta na-aṅụ ọbara, ọdịiche dị na physiology ụmụ ahụhụ nwere ike imetụta nnabata ha, yabụ ịnwale naanị anwụnta na-aṅụ ọbara nwere ike ọ gaghị egosipụta oke ọkwa iguzogide.
Ọmụmụ ihe a lekwasịrị anya n'otú ụdị anwụnta atọ—Anopheles gambiae, Aedes aegypti, na Culex quinquefasciatus—si arụ ọrụ n'ule ịmịta ọbara, nke na-eme ka anwụnta daa n'elu mgbidi ma na-eje ozi dị ka ihe mgbaru ọsọ maka ọgwụgwọ n'ime ụlọ site na iji ọgwụ nje ndị na-adịgide adịgide (IRS). E gburu anwụnta nwanyị niile mgbe ha metụrụ elu ndị a kpuchiri nitisidone aka, mana ọ bụghị ya na ndị ọzọ na-egbochi HPPD β-triketone. Iji ụkwụ anwụnta eme ihe na-anọchi anya atụmatụ dị mma maka imeri iguzogide ọgwụ ahụhụ na imeziwanye njikwa vektọ. Ọmụmụ ihe a na-akwado mkpa ọ dị maka nyocha ọzọ na mmepe nke nitisidone maka ọgwụgwọ n'ime ụlọ site na iji ọgwụ nje ndị na-adịgide adịgide dị ka ihe ọzọ maka ọgwụ nje ndị dị adị.
E jiri ụzọ atọ e si enyocha uru nitisidone dị ka ọgwụ ahụhụ dị n'èzí tụnyere ya. E nyochachara ọdịiche dị n'etiti ule ndị a na-eme site n'iji ihe e ji eme ihe n'elu ahụ́, itinye ụkwụ ụmụ ahụhụ, na itinye karama, tinyere usoro e ji eme ihe, usoro e ji enye ụmụ ahụhụ ọgwụ ahụhụ, na oge e ji ekpughe ha.
Agbanyeghị, n'agbanyeghị ọdịiche dị n'ọnụọgụgụ ọnwụ n'etiti New Orleans na Mukhza na dose kachasị elu, ọnụọgụ ndị ọzọ niile dị irè karịa na New Orleans (nwere ike ịnweta) karịa na Mukhza (nwere ike iguzogide) mgbe awa 24 gachara.
Iji chọpụta ụzọ ọhụrụ e si achịkwa vektọ, ụzọ dị mma isi chọpụta ihe ndị na-egbu ụmụ ahụhụ ọhụrụ bụ ịgbasa nnyocha karịa ihe ndị e ji mara usoro akwara na mkpụrụ ndụ ihe nketa na-eme ka a ghara iwepụ ihe ndị na-emerụ ahụ iji tinye usoro ndị na-eme ka ọbara gbapụta ụmụ ahụhụ. Ọmụmụ ihe ndị gara aga egosila na nitisidone na-egbu egbu mgbe ọ risịrị ya site na ụmụ ahụhụ na-aṅụ ọbara ma ọ bụ mgbe ọ gbasịrị epidermal mgbe e tinyere ya n'elu (site na iji ihe mgbaze).
Ijikọta data sitere na ọtụtụ ụzọ nchọpụta nwere ike ime ka ntụkwasị obi nke nyocha arụmọrụ ọgwụ ahụhụ ka mma. Agbanyeghị, ọ dị mkpa ịmara na n'ime ụzọ atọ a tụlere, usoro ojiji n'elu ahụ bụ nke kacha nta na-anọchite anya ọnọdụ ubi n'ezie. Itinye ọgwụ ahụhụ ozugbo na úkwù anwụnta site na iji mmiri mmiri anaghị eṅomi mkpughe nkịtị na Anopheles gambiae sl. [47], ọ bụ ezie na ọ nwere ike inye ihe ngosi dị ka mmetụta nke Anopheles na otu ihe mejupụtara. Ọ bụ ezie na ma efere iko na usoro karama na-atụle bioactivity site na kọntaktị ụkwụ, nsonaazụ ha abụghị otu. Ọdịiche dị na oge mkpughe na mkpuchi elu nwere ike imetụta ọnwụ a na-ahụ na usoro nchọpụta ọ bụla; ya mere, ịhọrọ usoro nchọpụta kwesịrị ekwesị dị oke mkpa maka ịtụle arụmọrụ ọgwụ ahụhụ nke ọma.
Ịgba ọgwụ ahụhụ ndị fọdụrụ (RIA) na-eji omume izu ike nke anwụnta mgbe ha risịrị nri eme ihe, na-eme ka ha rie ọgwụ ahụhụ mgbe ha metụrụ ebe a gwọrọ ọgwụ. Mmebi nke ọgwụ ahụhụ, enweghị mkpuchi ịgba ọgwụ, na ijikwa elu agwọ ọrịa (dịka ọmụmaatụ, ịsa mgbidi mgbe a gwọchara ya) nwere ike ibelata irè nke RIA nke ukwuu. Nsogbu ndị a na-ebute nsogbu abụọ: (1) anwụnta nwere ike ịlanarị ikpughe na doses ndị na-adịghị egbu egbu; na (2) ọ bụ ezie na nguzogide na-abụkarị site na nhọrọ na-egbu egbu, ikpughe ugboro ugboro na doses ndị na-adịghị egbu egbu nwere ike ịkwalite mgbanwe nke iguzogide site n'ikwe ka ụfọdụ ndị na-eguzogide ọgwụ dị ndụ ma nọgide na-enwe alleles ndị metụtara mbelata nnabata [54]. N'ihi na anyị jiri anwụnta na-enye ọbara kama iji anwụnta na-enye shuga ọkọlọtọ ụlọ ọrụ, ntụnyere kpọmkwem na data ebipụtara na mbụ agaghị ekwe omume. Agbanyeghị, ntụnyere nke dose dị iche (DD) na ụdị usoro nzaghachi dose nke nitisidone na data maka ihe ndị ọzọ [47] na-agba ume. Ọgwụ dị iche iche na-ejikọta oge ikpughe a kapịrị ọnụ na ọnụọgụ ọgwụ ahụhụ etinyere na karama ahụ, yana ọnụọgụ nke ihe mejupụtara dabere na oge kọntaktị n'ezie na ụkwụ. Dabere na nsonaazụ ndị a, nitisidone dị ike karịa thiamethoxam, spinosad, mefenoxam, na dinotefuran [47], na-eme ka ọ bụrụ ihe kacha mma maka usoro ọgwụ ahụhụ ọhụrụ n'ime ụlọ nke chọrọ njikarịcha ọzọ. N'ịtụle mkpọda nke usoro nzaghachi dose (nke a tụrụ anya ya site na ịgbakọ mkpọda LC95 na LC50 na Foto 3), nitisidone nwere usoro kachasị elu, na-egosi arụmọrụ ya dị elu. Nke a kwekọrọ na ọmụmụ ihe gara aga nke nitisidone na nnwale ọbara na ule elu na vector dipteran ọzọ, tsetse fly (Glossina morsitans morsitans) [26]. Anyị nwalere obere oge irè nke nitisidone (site na iji ule efere iko) site n'ikpughe anwụnta Kissou (Foto S1A) ma ọ bụ anwụnta New Orleans (Foto S1B) na nitisidone tupu inye nri. Nitisidone nọgidere na-arụ ọrụ n'ụkwụ, na-eme ka ọnọdụ nke anwụnta daa n'elu mgbidi ejiri nitisidone gwọọ tupu enye nri, nke chọrọ nyocha ọzọ. A pụrụ ime ka uru nitisidone (na ihe mgbochi HPPD ndị ọzọ) dị n'ụkwụ dịkwuo mma site na ijikọta ya na ihe ndị na-enyere aka dịka rapeseed methyl ester (RME), dịka akọwara maka ọgwụ ahụhụ ndị ọzọ [44, 55]. Site n'inyocha mmetụta nke RME na *Gnaphalium affine* tupu e nye ya nri (Foto S2), anyị chọpụtara na n'ọtụtụ 5 mg/m², njikọta ya na ihe ndị na-enyere aka dịka RME mụbara ọnwụ anwụnta nke ukwuu.
Mmetụta nke igbu anwụnta site na nitisidone a na-emepụtaghị n'ụdị dị iche iche na-eguzogide ọgwụ dị mkpa. Ọnwụ dị nwayọ nke ụdị VK7 2014 nwere ike ịbụ n'ihi epidermis siri ike, mbelata oriri ọbara, ma ọ bụ mgbaze ọbara ngwa ngwa - ihe ndị anyị na-enyochabeghị. Nitisidone gosipụtara obere nsí na ụdị anwụnta Culex muheza na-eguzogide ọgwụ, na-egosi mkpa ọ dị ịmụkwu ihe na oke dị elu (25 ruo 125 mg/m²). Ọzọkwa, dị ka Culex, anwụnta Aedes anaghị enwe mmetụta na nitisidone karịa Anopheles, nke nwere ike igosi ọdịiche dị n'etiti ụdị abụọ ahụ n'ihe gbasara oriri ọbara na ọnụego mgbaze [27]. Ọdịiche ndị a na-egosi mkpa ọ dị ịghọta njirimara kpọmkwem nke ụdị mgbe a na-enyocha ọgwụ ahụhụ ndị na-arụ ọrụ n'ọbara. N'agbanyeghị na ọ dabere na ọbara na ihe na-egbu oge, nitisidone nwere ike inwe uru bara uru n'ihi na ọ nwere ike ime ihe tupu anwụnta amụọ àkwá ma ọ bụ belata ịmụ nwa ha n'ozuzu ya. N'ihi usoro ọrụ pụrụ iche ya, na-elekwasị anya na ụzọ mbibi tyrosine site na igbochi 4-hydroxyphenylpyruvate dioxygenase (HPPD), nitisidone nwere nkwa dịka akụkụ nke atụmatụ njikwa vektọ zuru oke. Agbanyeghị, a ga-atụle ohere nke ịmalite iguzogide ọgwụ n'ihi mgbanwe na ebe a na-achọ ya ma ọ bụ mgbanwe metabolic, a na-emekwa nnyocha ọzọ ugbu a iji nyochaa usoro ndị a.
Nsonaazụ anyị gosiri na nitisidone na-egbu anwụnta na-aṅụ ọbara site na kọntaktị ụkwụ, usoro a na-anaghị ahụ na mesotrione, sulfadiazine, na thiamethoxam. Mmetụta igbu egbu a anaghị akpa ókè n'etiti ụdị anwụnta ndị nwere mmetụta ma ọ bụ ndị na-eguzogide ọgwụ ndị ọzọ, gụnyere pyrethroids, organochlorides, na carbamates nwere ike. Ọzọkwa, arụmọrụ nnabata epidermal nke nitisidone ejedebeghị naanị na ụdị Anopheles; nke a na-akwado site na irè ya megide Culex pipiens pallens na Aedes aegypti. Data anyị na-akwado mkpa ọ dị maka nyocha ọzọ iji melite nnabata nitisidone, dịka ọmụmaatụ, site na ime ka nnabata epidermal dịkwuo mma ma ọ bụ iji adjuvants. Site na usoro pụrụ iche ya nke ime ihe, nitisidone na-eji omume ịmịnye ọbara nke ụmụ nwanyị eme ihe nke ọma. Nke a na-eme ka ọ bụrụ ihe kacha mma maka ọgwụ mgbochi ahụhụ n'ime ụlọ na ụgbụ anwụnta nwere mmetụta igbu ahụhụ na-adịgide adịgide, karịsịa n'ebe ebe usoro njikwa anwụnta ọdịnala na-ebelata site na mgbasa ngwa ngwa nke iguzogide pyrethroid.
Oge ozi: Disemba-23-2025